Ziemia gnieźnieńska, region dziś utożsamiany z powiatem gnieźnieńskim i miastem Gnieznem, położona jest w pół­nocno-wschodniej części Niziny Wielkopolskiej, pośrodku regionu zwanego Wysoczyzną Gnieźnieńską. Na opisywa­nym terenie znajduje się kilka mniejszych jednostek geo­graficznych — tzw. subregionów. Północna rubież ziemi gnieźnieńskiej wkracza w obszar Pagórków Janowieckich (okolice Mielna, Łopienna). Tereny na północ i częściowo na zachód od Gniezna zajmuje Równina Gnieźnieńska. Samo Gniezno i pas równoleżnikowy szerokości ok. 3 km przechodzący przez miasto położone są w rejonie moreno­wych Pagórków Gnieźnieńskich. Południowo-zachodiUa część powiatu gnieźnieńskiego położona jest na skraju Pa­górków Kostrzyńskich. Południową część zajmuje Równina Wrzesińska i wreszcie w południowo-wschodniej części powiatu położone są Pagórki Powidzkie. Teren ziemi gnieź--nieńskiej średnio położony jest na wysokości ok. 100— 120 m n.p.m. Najwyższym punktem powiatu jest wzgó­rze koło Imielna (w pobliżu st. kol. Lednogóra, w źachod­niej części powiatu) o wysokości 137,7 m n.p.m. Z innych „szczytów" do większych należą: wzgórze koło Dalek w Gnieźnie (132,9 m), na Winiarach (130,9 m), pod Wymy-słowem k. Trzemeszna (133,7 m). Najniżej położona jest dolina Małej Wełny koło Rybienka pod Kiszkowem — 91 m n.p.m. — i dolina Wełny koło jez. Zioło — 94 m n.p.m.Krajobraz okolic Gniezna jest dziełem lądolodu skandy­nawskiego. W trzecim, tzw. bałtyckim okresie zlodowacenia — ok. 20-15 tys. lat temu — lądolód wycofując się na północ w charakterystyczny sposób ukształtował powierz­chnię ziemi. W czasie postojów lądolodu czy nawet okreso­wych oscylacji na południe, u jego czoła zgromadziły się większe ilości materiałów ziemnych, tworząc wzgórza, tzw. moreny czołowe. Przez powiat gnieźnieński przebiega głów­ne pasmo wzgórz morenowych Wielkopolski, tzw. Środko-wo-poznańska Morena Czołowa, należąca do tzw. stadiału poznańskiego. Na omawianym terenie przebiega ona w oko­licach Imielna, Fałkowa, Baranowa, przez południowe dziel­nice Gniezna, Wierzbiczany, Wylatkowo, Powidz (Pagórki Gnieźnieńskie i Pagórki Powidzkie). W odległości 3—4 km na północ od tego pasma przebiega prawie równoległe pasmo wzgórz morenowych, należących do tzw. oscylacji gnieźnieńskiej. Biegnie ono od Waliszewa przez Oborę, pół­nocne dzielnice Gniezna (Winiary), Jankowo Dolne, Hutę Trzemeszeńską (tu, już poza obszarem opisywanym w prze­wodniku, osiąga swoją kulminację — 147,7 m n.p.m.) i dalej na wschód. Pagórki moreny czołowej występują też w po-łudniowo-zachodniej części regionu i na północy, za Łopien-nem. Wzgórza morenowe wprowadzają znaczne ożywienie w krajobrazie ziemi gnieźnieńskiej. Na południe od pasma moren rozciągają się płaskie obszary zandrowe (tzw. zandry czerniejewski i powidzki, stanowiące Równinę Wrzesińską), a na północy zalegają równiny dennomorenowe (Równina Gnieźnieńska). Duże urozmaicenie w krajobrazie wprowa­dzają również liczne jeziora, doliny rzek (szczególnie Wełny i Małej Wełny) oraz połacie lasów. Zjawiskiem bardzo ko­rzystnym jest występowanie w kilku punktach ziemi gnieź­nieńskiej wszystkich tych czynników jednocześnie (okolice Sławna, Mielna, Jankowa Dolnego, Skorzęcina, Powidza); daje to tereny o ładnym krajobrazie, dobrych warunkach naturalnych dla ruchu turystycznego oraz wczasowego.W okolicach Gniezna znajduje się duża ilość mniejszych rzek i jezior. Z rzek największą jest Wełna, wypływająca z Jez. Wierzbiczańskiego i płynąca malowniczą doliną, przez kilka jezior w kierunku północnym. Wełna stanowi jeden z większych prawych dopływów Warty (całkowita długość rzeki 110 km, pow. dorzecza 2659 km2). Początkowo Wełna jako niewielka struga płynie rynną jeziorną, łącząc kolejno jeziora: Jankowskie, Strzyżewskie, Piotrowskie, Ła-wiczno, Rząsno. Część z tych jezior ma brzegi zarośnięte lasami. Przy wysokim stanie wody Wełna nadaje się do spływów kajakami od Jez. Piotrowskiego. Niestety, poniżej tego jeziora uchodzi do Wełny strumień odprowadzający część ścieków komunalnych z Gniezna, na dość dużym od­cinku zatruwający wodę i powietrze. W okolicach Łubowa ma swoje źródła Mała Wełna, zwana też w górnym odcinku Wełnianką. Płynie ona szerokimi zakolami przez północno--zachodnią część powiatu, m.in. jeziora Kłeckie i Gorzu-chowskie. Wpada do Wełny pod Rogoźnem. W kierunku za­chodnim płynie rzeczka Główna, wypływająca z Jez. Led­nickiego, a w Poznaniu wpadająca do Warty. Pod Wierzy­cami biją źródła drugiego „poznańskiego" dopływu Warty — Cybiny. Przez okolice Wierzyc, Fałkowa, Pierzysk, Skie-reszewa, Szczytnik Duchowych i Skorzęcina biegnie dział wodny oddzielający bezpośrednie dorzecze Warty (na po­łudniu) od dorzecza Wełny (na północy). Pod Wożnikami i Mnichowem bierze swój początek Wrześnica, płynąca na­stępnie przez Pawłowo, Czerniejewo do Wrześni i dalej do Warty. O niej pisał Wincenty Pol: „mała rzeczka, ma źródła swoje na południe od Gniezna u studni we wsi Mni-chowo". W kierunku południowym płynie także rzeczka Struga, wypływająca pod Witkowem i przepływająca przez Mielżyn i Brudzewo, oraz rzeczka Meszna, biorąca swój po­czątek w Jez. Powidzkim. Z jez. Niedzięgiel wypływa Noteć Zachodnia. Przepływa ona następnie przez Jez. Białe, Piłkę i kilka jezior, by w Pakości połączyć się z drugim źródłowym ramieniem — Notecią Wschodnią. Noteć jest największym dopływem Warty. Jej długość wynosi 361 km, pow. dorzecza 17 240 km2. Wielką atrakcją turystyczną ziemi gnieźnieńskiej są je­ziora. Na terenie powiatu gnieźnieńskiego jest ich łącznie ok. 50. W większości są to typowo polodowcowe jeziora rynnowe, położone w rynnach o układzie południkowym. Nie są one rozmieszczone równomiernie na całym obszarze lecz zgrupowane w kilku okolicach, przede wszystkim w północnej części powiatu. Najdłuższa i najbardziej charakterystyczna jest rynna „lednogórsko-janowiecka", w której położonych jest 7 je­zior, m.in. Jez. Lednickie i długie, wąskie — przypominają­ce wręcz rzekę — jeziora Gorzuchowskie, Kłeckie (najdłuż­sze: 8 km, przy szerokości średniej 300 m) oraz Łopienno. Grupa małych jezior o bezleśnych brzegach położona jest między Owieczkami i Działyniem. Wiele uroku posiadają jeziora położone wzdłuż Wełny, po części otoczone zwartym pierścieniem lasów. Urozmaiconą linią brzegową i stromy­mi, wysokimi brzegami wyróżnia się Jez. Wierzbiczań-skie. Do ładniejszych należą także położone w sąsiedztwie Wełny jeziora: Głęboczek i Mielno. Nieprzeciętne warunki kąpieliskowe i krajobrazowe posiadają „wielkie jeziora gnieźnieńskie": Jez. Powidzkie i Niedzięgiel. Bardzo czysta woda, rozległe plaże, łagodny spad dna rokrocznie ściągają nad te jeziora licznych turystów i wczasowiczów. Jez. Po­widzkie jest największym akwenem woj. poznańskiego i za­razem jednym z najgłębszych. Jez. Niedzięgiel na liście wojewódzkich olbrzymów jest czwarte (za Jez. Zbąszyń-skim i zespołem jezior przemęckich). Zachodnim krańcem pod Trzemeszno sięga najgłębsze po jez. Ciecz k. Łagowa (56 m) jezioro Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej — Jez. Po­pielewskie, mające głębokość 50,5 m. Jest ono zarazem naj­głębszym jeziorem woj. bydgoskiego. Na przestrzeni ostat­nich lat, m.in. wskutek prac melioracyjnych, poziom zwier­ciadła wód w jeziorach uległ obniżeniu, a ich powierzchnia zmalała. Klimat ziemi gnieźnieńskiej, podobnie jak całego Niżu Polskiego, jest wynikiem ścierania się klimatu oceanicz­nego i kontynentalnego, z przewagą cech tego pierwszego. Według podziału Polski na regiony klimatyczno-rolnicze, region gnieźnieński należy do dzielnicy środkowej, obej­mującej środkową część Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej. Charakteryzuje się ona najmniejszym rocznym opadem w Polsce — poniżej 550 mm (okolice Gniezna nawet poniżej 500) i znaczną ilością wiatrów o przewadze zachodnich. Liczba dni mroźnych wynosi w roku 30—50, czas zalegania pokrywy śnieżnej waha się w granicach 40—60 dni. Okres wegetacyjny trwa 220—240 dni. Średnia temperatura rocz­na okolic Gniezna ok. + 8°C. Najzimniejszym miesiącem jest luty (średnio ok. —2°C), najcieplejszym lipiec (średnio ok. -f- 18°C). W lutym jest przeciętnie najmniej opadów (ok. 30 mm) a w lipcu najwięcej (ok. 90 mm).Gleby powiatu gnieźnieńskiego należą do średnio uro­dzajnych. W środkowej, południowej i północno-zachodniej części przeważają bielice oraz szczerki naglinowe i naiłowe. W południowo-zachodniej części oraz w okolicach Powidza i Skorzęcina dominują lekkie gleby piaskowe. Ubogi jest asortyment bogactw mineralnych. Reprezen­tuje je przede wszystkim grupa skał luźnych, tj. iłów, glin, żwirów, piasków, częściowo eksploatowanych (m.in. żwiry w okolicach Powidza) dla potrzeb budownictwa. Znacznie mniejsze znaczenie gospodarcze mają złoża torfu, zlokalizo­wane w pobliżu jezior i w okolicach rzek.Ziemia gnieźnieńska, od dawna zamieszkana, zachowała stosunkowo mało obszarów leśnych. Lasy porastają zaled­wie 16% ogólnego obszaru (średnio w województwie 23%). Szata leśna nie jest rozmieszczona równomiernie. Wyraźnie wyodrębniają się 3 większe kompleksy leśne: wzdłuż doliny Wełny między Strzyżewem i Mielnem (Ndl. Mielno), mię­dzy Wierzycami, Neklą i Czerniejewem (Ndl. Czernieje­wo), między Jez. Powidzkim, jez. Niedzięgiel i Jez. Wierz-biczańskim (Ndl. Skorzęcin). Mniejsze obszary leśne położo­ne są na południe od Gniezna, na południe od Powidza, koło Sławna i koło Łopienna. Jak w całej Wielkopolsce tak i tu przeważają bory sosnowe, porastające w przeważającej mierze nieurodzajne gleby piaszczyste. Najbardziej uro­zmaicony drzewostan posiadają lasy kompleksu Nadleśnic­twa Czerniejewo, zwane popularnie Lasami Czerniejewski­mi. Lasy mieszane i liściaste zajmują tam aż 60% ogólnej powierzchni leśnej. Z rzadziej spotykanych roślin, po części objętych ochroną gatunkową, w okolicach Gniezna spotkać można: dziewięć­sił bezłodygowy (Las Miejski k. Gniezna), lilię złotogłów (Las Miejski, Powidz, Krzyżówka, Ruchocin), pęczynę błot­ną (Anastazewo), podejżrzon marunowy (bardzo rzadki ga­tunek paproci, Rybienko k. Kiszkowa), rosiczki długo-i okrągłolistną (nad jez. Niedzięgiel koło Wylatkowa), skrzyp gałęzisty i skrzyp pstry (Anastazewo), turzycę niską (Anastazewo), zimoziół północny (Krzyżówka). Z fauny na szczególną uwagę zasługuje łoś, sporadycznie spotykany w lasach koło Skorzęcina, oraz kilka gatunków rzadziej widywanych ptaków: bąk, łabędź niemy (biały), kaczka czernica, kraska, kruk, żuraw, nur czarnoszyj, tracz nurogęś. Największą osobliwością w świecie owadów jest pluskwiak wodny, gatunek wioślarka, schwytany w Jez. Świętokrzyskim w Gnieźnie, nigdzie indziej nie notowany w Polsce. Według szacunkowych danych w lasach powiatu gnieź­nieńskiego żyje 120 jeleni, 25 danieli, ponad 1000 saren, 200 dzików, 270 lisów, 60 borsuków, a na polach ok. 30 tys. zajęcy i 12 tys. kuropatw. Na terenie powiatu gnieźnieńskiego znajdują się 3 rezer­waty przyrody, 16 drzew pomników przyrody i 10 parków chronionych. Wszystkie rezerwaty są rezerwatami leśnymi i położone są w sąsiedztwie Czerniejewa. Rezerwat „Biela­wy" koło Goranina chroni las dębowo-grabowy, rezerwat „Modrzew Polski w Noskowie" chroni oazę modrzewi pol­skich rosnących w borze sosnowym, a rezerwat „Wiązy w Nowym Lesie" koło Leśniewa ma na celu ochronę wielo­gatunkowego lasu z bogatym runem i podszyciem. Pomniki przyrody ziemi gnieźnieńskiej to przede wszyst­kim wiekowe dęby. Rosną one koło Ndl. Czerniejewo w Ra­kowie, Goraninku i Popielarzach k. Skorzęcina. Najgrubszy dąb zobaczyć można w Mielnie. Posiada on 700 cm obwodu pnia w pierśnicy. Pomnikami przyrody są także 2 brekinie rosnące w Jankowie Dolnym na półwyspie jeziora oraz wiąz w Noskowie. Oazami zieleni w rolniczym krajobrazie są liczne, dawne parki dworskie. Znajdują się one w 20 miejscowościach. Do najładniejszych i najciekawszych należą parki w Czer­niejewie, Zakrzewie, Działyniu, Niechanowie, Arcugowie i Modliszewie. Często zdobią je stare drzewa (Modliszewo, Zakrzewo), nieraz rzadkie, egzotyczne gatunki (Zakrzewo, Czerniejewo, Niechanowo), aleje i szpalery drzew (Czernie­jewo, Arcugowo). W planach znajdują się projekty utworzenia obszarów ochronnych krajobrazu: wzdłuż rynny jeziornej od Jez. Lednickiego do Jez. Kłeckiego (pow. 2400 ha), wzdłuż je­zior w dolinie Wełny od Wierzbiczańskiego aż po Jez. Ro­gowskie (pow. ok. 3000 ha) oraz tereny nad jez. Niedzięgiel, Powidzkim i sąsiednimi o bogatym krajobrazie z ciekawą florą i fauną (pow. ok. 6000 ha).