STRONA GLOWNA
A A A

KALISZ I OKOLICE

Województwo kaliskie położone jest w południowo-zachod-niej części Polski centralnej; obejmuje południowo-wscho­dnią część Wielkopolski oraz fragmenty terenów przyle­głych. Jego powierzchnia wynosi 6512 km', stanowi ob­szar zwarty i ma kształt zbliżony do trapezu wydłużone­go z północy na południe. Województwo kaliskie graniczy z województwami: konińskim, sieradzkim, częstochow­skim, opolskim, wrocławskim, leszczyńskim i poznań­skim.Najdalej na północ wysuniętą miejscowością województwa jest Pogorzelica w gminie Żerków, na wschód — Małgów w gminie Lisków, na południe — Proszów w gminie Rychtal, na zachód — Niedźwiady w gminie Jaraczewo. Rozciągłość z północy na południe wynosi 117 km, ze wschodu na zachód — 88 km. Rzeźba opisywanego terenu jest pochodzenia polodowco-wego. Obszar województwa kaliskiego leży w zasięgu dwóch zlodowaceń i choć formy ukształtowania powierz­chni są podobne, to jednak można w terenie łatwo wy­znaczyć granice zasięgu obu okresów lodowych. Północna część województwa znajduje się na obszarze tzw. zlodowacenia bałtyckiego. Ustąpiło ono ok. 12 tys. lat temu, dlatego krajobraz cechuje znaczne urozmaicenie rzeźby i świeżość form. Brakuje tutaj jednak jezior, cha­rakterystycznych dla tego zlodowacenia. Północny skrawek województwa to szeroka dolina War­ty (tzw. Kotlina Pyzderska), płynącej na tym odcinku wielką Pradoliną Warszawsko-Berlińską o kierunku wschód—zachód. Koryto rzeki znajduje się na północnym skraju Pradoliny, a resztę zajmują łąki i lasy, w niższych partiach łęgowe, w wyższych (m. in. na wydmach) — su­che sosnowe. Najcenniejsze pod względem przyrodniczym partie lasów chronią rezerwaty „Czeszewo" i „Lutynia", położone tuż przy granicy województwa kaliskiego, ale już poza jego obszarem. Z terenów bezleśnych roztaczają się dalekie widoki na wzniesienia otaczające Pradolinę od północy i południa. Nieco dalej na południe znajduje się bardzo ciekawy ob­szar wzgórz moreny czołowej, wchodzących w skład Wzniesień Gubińsko-Żerkowskich, zwanych potocznie „Szwajcarią Żerkowską". Jest on z trzech stron otoczony doliną Lutyni (lewego dopływu Warty), wyraźnie wyodrę­bniającą go w terenie. Najefektowniejsze są północne sto­ki wzgórz, wyniesione 90 m ponad pobliską Pradolinę, opadające stromo w dolinę Warty. Częściowo zalesio­ne wzgórza mają dwie kulminacje: Górę Żerkowską (155 m n.p.m.) i Łysą Górę (161 m n.p.m.). Na tym terenie znajduje się także ciekawy oz, zwany mieszkowskim. Przebiega on z południowego zachodu na północny wschód na długości 11 km między Panienką a Chrzanem. Niezbyt wysoki (5—10 m ponad otaczający te­ren), ale widoczny w krajobrazie, częściowo zalesiony. Najciekawsze fragmenty tego ozu z kulminacją 116 m n.p.m. znajdują się w rejonie wsi Wolica Pusta przy szosie Kalisz—Poznań, 8 km na północ od Jarocina. Pozostała, przeważająca część województwa, leży na ob­szarze tzw. zlodowacenia środkowo-polskiego. Koniec tego okresu lodowego przypadł ok. 180 tys. lat temu, stąd for­my ukształtowania powierzchniowego są w znacznej mie­rze zatarte przez wiele lat działania rozmaitych czynni­ków. Środek województwa zajmuje Wysoczyzną Kaliska. Głów­ną jej częścią jest rozległa, płaska i monotonna Rów­nina Koźmińska, wyniesiona 140—150 m n.p.m. i pokryta dobrymi glebami gliniastymi. Pewne ożywienie wprowa­dzają tu w krajobraz jedynie nieliczne połacie lasów W okolicach Gołuchowa, Krotoszyna, Rozdrażewa i Tacza-nowa. Skraj Równiny ponacinany jest dolinami rzecznymi Lutyni, Lubieszki, Ołoboku, Orli, Prosny i innych, jednak (z wyjątkiem doliny Prosny) niezbyt głębokimi i szeroki­mi. Występują tu także pozostałości mocno zniszczonych i słabo w terenie rozpoznawalnych ciągów moren czoło­wych (np na linii Wałków—Dobrzyca—Pleszew). Od południa do Równiny Koźmińskiej przylega Wał Kro­toszyński, opadający na zachód ku kotlinie Kobylińskiej. Od wschodu Równinę otacza większy obszar nieco niższej Równiny Kaliskiej. Występuje tu rozmaitość krajobrazu: tereny łąk i torfowisk przeplatają się z obszarami lasów, zalesionych wydm i pól uprawnych. Okolice Kalisza to rozległe, bezleśne, spłaszczone wzgórza, zwane Pagórkami Kaliskimi, z których roztaczają się dalekie widoki. Ogólnie przebiegają one na linii południowy zachód — północny wschód i mają liczne kulminacje (Wysocko Wiel­kie 186 m, Chełmce 177 m, Tłokinia Kościelna 165 m, Rajsko 178 m n.p.m.). Wzniesienia te poprzecinane są do­linami Prosny, Cieni, Swędrni, Pokrzywnicy i innych rzek. Wszystkie podane wyżej jednostki geograficzne wchodzą w skład Wysoczyzny Kaliskiej. Wschodnie rubieże województwa, położone na wschód od Pagórków Kaliskich, leżą na Równinie Liskowskiej. Wcho­dzi ona już w skład odrębnej Wysoczyzny — Tureckiej. Na południe od Ostrowa Wlkp. znajduje się Kotlina Milic-ka, część Pradoliny Barycko-Głogowskiej. Dno jej zajmu­je szeroka, zabagniona dolina Baryczy. Uroku temu dość monotonnemu obszarowi dodają liczne stawy rybne, nie­raz o znacznej powierzchni. Na południe od Baryczy roz­ciąga się rozległa terasa wydmowa Pradoliny, pokryta w znacznej części urozmaiconymi i ciekawymi lasami. Od wschodu Kotlina Milicka przechodzi zabagnionym ob­niżeniem dolinnym w Kotlinę Grabowską. Charakterys­tyczną cechą tego terenu są szerokie, podmokłe doliny Prosny, Lużycy i Pokrzywnicy i ich dopływów oraz liczne pola wydmowe i piaszczyste terasy, porośnięte karłowa­tymi laskami. W południowej części województwa kaliskiego znajduje się najwyższa część Wielkopolski — Wzgórza Ostrzeszow-skic, o łukowatym przebiegu z zachodu na północny wschód. Jest to obszar bardzo ciekawy ze względu na bu­dowę geologiczną (nie w pełni jeszcze wyjaśnioną) — spię­trzone przez lodowiec starsze utwory trzeciorzędowe. Wzgórza, mimo znacznych wysokości (do 284 m n.p.m.), nie są wyraźną dominantą w krajobrazie, gdyż wyrastają przeważnie łagodnie z otaczających obszarów. Wierzcho­winy wzniesień zajęte są pod pola uprawne, natomiast sto­ki w większości pokrywa las. Najciekawsze krajobrazowo są występujące gdzieniegdzie ostre krawędzie Wzgórz, stromo opadające ku niżej położonym obszarom. Najład­niejsze widoki występują w okolicach Kotłowa. Na południe od Wzgórz Ostrzeszowskich rozciąga się płas­ki obszar Równiny Oleśnickiej, wchodzący w skład więk­szej jednostki geograficznej — Niziny Śląskiej. Z uwagi na dobre gleby w krajobrazie przeważają tu pola upraw­ne i łąki. Południowo-wschodnia, niewielka część województwa ka­liskiego leży na Wyżynie Małopolskiej. Jest to obszar przejściowy do terenów podgórskich, o ciekawej, złożo­nej budowie geologicznej. Dolina Prosny powyżej Wieruszowa zajmuje zachodnią część Obniżenia Warciańsko-Prośnieńskiego, ciągnącego się w przeciwnym kierunku aż poza Częstochowę. Na po­łudnie od niej znajduje się Wyżyna Wieluńska, zaliczana w skład Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W granicach województwa leży północno-zachodni kraniec tej ostatniej Wyżyny, opadający w kierunku Niziny Śląskiej. Najwyższym punktem województwa kaliskiego jest Ko­byla Góra (284 m n.p.m.) w paśmie Wzgórz Ostrzeszow­skich. Najniżej położony rejon (68 m n.p.m.) znajduje się w dolinie Warty, przy jej wypływie z granic wojewódz­twa. Województwo kaliskie znajduje się w strefie tzw. cyrku­lacji zachodniej, związanej z oddziaływaniem Oceanu A-tlantyckiego. Napływają tu przede wszystkim wilgotne masy powietrza polarnomorskiego o zróżnicowanej tempe­raturze, co powoduje niestałość pogody. Rzadziej wystę­pują suche masy powietrza polarnokontynentalnego, na­pływające ze wschodu i południa. Północna część województwa należy do regionu klimaty­cznego środkowego, o najmniejszych opadach w Polsce i małej częstości opadów gradowych. Część południowa leży w regionie klimatycznym łódzkim, o większej liczbie dni z mrozem, z silnymi wiatrami w dni mroźne i rzadkimi opadami w dni ciepłe. Średnia temperatura roczna, wynosząca 8,3°C, jest nieco wyższa od średniej ogólnopolskiej. Okres wegetacyjny trwa ok. 215 dni, dni z mrozem jest ok. 90. Wielkość opadów kształtuje się nieco powyżej średniej dla Wielkopolski (dla Kalisza średnia wieloletnia wynosi 541 mm). Ogólnie gleby Kaliskiego odbijają polodowcowe ukształ­towanie powierzchni: na obszarach wysoczyznowych wy­tworzyły się gleby bielicowe i piaski, w dolinach i pra-dolinach — gleby bagienne i mady. Pod względem uro­dzajności grunty należą do średnich i słabych, z wyspo­wym występowaniem obszarów urodzajniejszych. Najlepsze dla rolnictwa grunty znajdują się na Wyso-czyźnie Kaliskiej, w trójkącie Gostyń — Pleszew — O-strów. Występują tu gleby brunatne wytworzone z mo­renowych glin zwałowych oraz gleby bielicowe naglinowe. Tworzą one w sumie specyficzny typ gruntów, zwany glebami krotoszyńskimi. Pod względem przydatności dla rolnictwa można na ob­szarze województwa wydzielić trzy zasadnicze typy gleb: typ pszenny dobry i bardzo dobry, obejmujący naj-żyźniejsze obszary (Równina Koźmińska, tereny na północ od Kalisza); typ żytnio-ziemniaczany gruntów średnich (piaszczyste obszary na północ od Wzgórz Ostrzeszowskich, wyso­czyzny morenowe, wyższe terasy dolin rzecznych); typ żytnio-łubinowy gleb najsłabszych, nadających się przede wszystkim do zalesienia (głównie lekkie gleby piaszczyste na wschód od Kalisza, Grabowa i Wieru­szowa). Ze względu na ukształtowanie powierzchni sieć wodna województwa nie jest równomiernie rozwinięta. Obszary bezrzeczne jednak zasadniczo tu nie występują. Większe rzeki spływają na zachód lub północny zachód, zgodnie z nachyleniem terenu. Największą rzeką opisywanego terenu jest Warta, płynąca jednak tylko na krótkim odcinku granicznym. W tej sy­tuacji za najważniejszą rzekę województwa trzeba uznać Prosnę — lewy dopływ Warty. Z innych dopływów Warty należy wymienić Lutynię z dopływem Lubieszką oraz Obrę, która wypływa koło Wałkowa i płynie przez teren Kaliskiego na odcinku 30 km. Prosną wypływa na Wyżynie Wieluńskiej, uchodzi zaś do Warty poniżej Pyzdr. Długość jej wynosi 217 km, z czego 126 km przypada na województwo kaliskie. Pły­nie początkowo wąskim korytem, silnie meandrując; po­niżej Kalisza ma dość szeroką dolinę. Najciekawszy odci­nek, o niemal pierwotnym charakterze znajduje się mię­dzy Wieruszowem i Kaliszem. Rzeka stanowi ciekawy szlak kajakowy, choć przy niskich stanach wody jest po­niżej Kalisza bardzo silnie zanieczyszczona. Z prawobrze­żnych dopływów Prosny trzeba wymienić: Łużycę, Po­krzywnicę z dopływem Trojanówką (Cienią) oraz Swę-drnię. Największe lewe dopływy Prosny to Niesob, Oło-bok i Ciemna. Z zabagnionych łąk między Ostrowem i Grabowem wy­pływa Barycz, uchodząca do Odry koło Szlichtyngowej. Ze 131 km długości całej rzeki znajduje się w granicach województwa kaliskiego odcinek początkowych 25 km, o korycie wąskim i mocno zarośniętym. Rzeka płynie szero­ką, bagnistą doliną, w której urządzono stawy rybne. Szlak dostępny jest dla kajakarzy od Przygodzic. 2 dopły­wów Baryczy na wymienienie zasługują: Kuroch, Złotni-ca (Kanał Świeca), Czarna Woda i Orla. W południowo-zachodniej części województwa płynie Wi­dawa, prawy dopływ Odry. Wpadają do niej Czarna Wi­dawa i Studnica. Obszar województwa kaliskiego leży poza zasięgiem na­turalnego występowania jezior. Znajdują się tu natomiast liczne stawy rybne (ponad 1400 ha), głównie w dolinie Baryczy oraz koło Brzezin i między Marchwaczem a Stawem. Niektóre z nich, przede wszystkim w gminie Przygodzice, osiągają znaczne rozmiary (do 142 ha — staw Trzcielin). Brak jezior naturalnych rekompensują w pewnym stopniu sztuczne zbiorniki o znaczeniu retencyjnym i rekreacyj­nym. Najbardziej znane są: zalew na Ciemnej koło Gołu-chowa (51 ha) oraz dawny staw rybny Szperek w Antoni­nie (29 ha). W końcowej fazie budowy są dwa większe zbiorniki: na Pokrzywnicy w rejonie Kalisza (167 ha) oraz na Ołoboku koło Ostrowa Wlkp. (32 ha). Planuje się bu­dowę kilkunastu następnych zalewów, z których najwięk­szy będzie na Prośnie koło Wielowsi Klasztornej (2900 ha). W okolicach Koźmina naliczono ok. 25 tys. maleńkich zbiorników wodnych, uważanych przez niektórych geo­grafów za „oczka" polodowcowe. Najprawdopodobniej są to jednak doły powstałe wskutek wybierania marglu. Surowcem ogromnie cennym dla gospodarki narodowej są złoża gazu ziemnego w okolicach Odolanowa. Zalegają one na głębokości 1200—1500 m pod powierzchnią ziemi, a ich zasoby ocenia się na ok. 5 mld m8. Jest to gaz wy-sokometanowy — wartościowe paliwo oraz półprodukt do syntezy chemicznej. Koszty eksploatacji zwiększa poważ­nie duża domieszka azotu (40—50%), równocześnie jednak zawiera on stosunkowo znaczne ilości cennego helu. Z ga­zu tego, rozprowadzanego licznymi rurociągami, korzy­sta już kilkaset tysięcy odbiorców w zachodniej Polsce. W skałach jurajskich między Kaliszem i Ostrowem od­kryto niewielkie zasoby rudy żelaza, podobnej do już eks­ploatowanej w okolicach Łęczycy Nie przewiduje się na razie jej wydobywania. Z wyjątkiem złóż gazu ziemnego i rudy żelaza woje­wództwo kaliskie nie obfituje w kopaliny. W dolinach Baryczy i Prosny występuje ruda darniowa, która była eksploatowana jako surowiec dla istniejących tu dawniej hut żelaza. Obecnie wydobycie jej nie jest opłacalne. Na obszarze Wzgórz Ostrzeszowskich płytko pod powierzchnią ziemi znajdują się skały kwarcytowe. Do okresu między-wojenego były one eksploatowane powierzchniowo, a nie­kiedy nawet sposobem górniczym. Licznie występujące gli­ny i iły stanowią dobry surowiec dla kilkudziesięciu ce­gielni i kaflami. O wiele mniejsze znaczenie mają pokła­dy żwirów i piasków budowlanych. Zachowały się wzmianki historyczne o dawnych hutach szkła na tych terenach. Huty te wyzyskiwały do produkcji miejscowe piaski. Złoża węgla brunatnego, znajdowanego prawie na całym obszarze, są położone głęboko i mają przeważnie niewielką grubość. W dolinach rzecznych i nisko położo­nych zagłębieniach spotyka się pokłady torfu.