STRONA GLOWNA
A A A

KATEDRA GNIEŹNIEŃSKA

Katedra Gnieźnieńska , zabytek grupy „0"' pomnik kultury polskiej o najwyższym znaczeniu, gromadzi w sobie olbrzymią ilość dokumentów historycznych i za­bytków sztuki. W r. 1966 w konkursie magazynu turystycz­nego „Światowid" znalazła się na liście laureatów konkur­su „7 pereł architektury polskiej". Katedrze Gnieźnieńskiej poświęcono liczne prace nauko­we. Uczczeniem tysiącletnich dziejów jest dwutomowe mo­numentalne dzieło Katedra Gnieźnieńska wydane w 1970 r. (opr. zbiorowe, wyd. Księg. Św. Wojciecha, Poznań 1970 r.). Katedra szczególnie w wiekach średnich była miejscem, wokół którego skupiało się życie umysłowe i kulturalne: Od XI w. istniała przy katedrze szkoła. W XV i XVI w. stała ona na bardzo wysokim poziomie, utrzymując m.in. żywe kontakty z Akademią Krakowską. Szkoła prowadziła swoją działalność do XIX w. Ośrodkiem życia muzycznego była przykatedralna „kapela muzyczna". Szczególnie w XVIII w. w skład jej wchodziło wielu wybitnych kom­pozytorów i muzyków. Bogate zbiory rękopisów i starych druków gromadziła biblioteka katedralna, istniejąca od XI w. Gniezno było kolebką dziejopisarstwa wielkopol­skiego. Tu powstała Kronika Wielkopolska, Kronika Janka z Czarnkowa — napisana przez kanonika gnieźnieńskiego u schyłku XIV w. Ciekawym dokumentem kaznodziejskim są Kazania Gnieźnieńskie, datowane na schyłek XIV w. Już na zewnątrz katedra imponuje rozmachem architek­tury. Korpus budowli otoczony jest wieńcem kaplic (z ele­wacjami z XVIII w.) zwieńczonych postaciami polskich świętych i błogosławionych (dzieło M. Rożka 1932—1936). Na ścianie południowej stare tablice epitafijne oraz nowsze. Od zachodu wznoszą się potężne wieże, wykonane z nie tynkowanych .murów ceglanych, wzmocnione przyporami, nakryte barokowymi hełmami zrekonstruowanymi w 1952 r. na wzór wystawionych w 1779 r. według proj. arch. E. Szre-gera. Wysokość do szczytu hełmów wynosi 63 m. Między wieżami szczyt z 1 poł. XVII w. (rekonstruowany w r. 1926) o cechach renesansu holenderskiego, wykonany zapewne przez muratorów gdańskich, ozdobiony miedzianą tablicą z herbem Pomian arbpa M. Łubieńskiego. Poniżej duże ostrołukowe okno. Do wnętrza wchodzimy przez wejście południowe, od­tworzone na miejscu kaplicy Skrzetuskiego. W przeszłości tutaj znajdowały się „Drzwi Gnieźnieńskie". Trasa zwiedzania (wg szkicu na rys. 3) prowadzi do nawy głównej, prezbiterium, poi;em pod chór muzyczny i dalej wokół kościoła wpierw północną nawą boczną zwiedzając kolejno kaplice. Wyjście kruchtą północną. Po przeprowadzonej regotyzacji główny trzon kościoła prezentuje się jako budowla gotycka, według stanu z pocz. XV w. Jest to budowla trójnawowa, bazylikowa, z ambitem (obejściem naw bocznych za prezbiterium). Wnętrze odzna­cza się prostotą i pewną surowością form. Długość nawy głównej i prezbiterium — 55 m. Wysokość nawy głównej — 22 m, szerokość — 9,5 m, naw bocznych odpowiednio poło­wę: 11 i 4,75 m. Nawę główną od prezbiterium oddziela silnie zaakcentowany łuk tęczowy. Sklepienie w prezbite­rium (z żebrami kamiennymi z piaskowca) i nawie głównej (z bogato zdobionymi żebrami ze sztucznego kamienia) re­konstruowane w latach 1958—1960, krzyżowe. Starszą czę­ścią kościoła jest prezbiterium i ambit (poł. XIV w.) gdzie główne elementy wykonano z kamienia naturalnego (pia­skowca). Z 2 poł. XIV w. pochodzi nawa główna i boczne (filary ceglane, żebra ze sztucznego kamienia). Poziome siły rozporowe sklepień nawy głównej i prezbiterium prze­noszą na mury zewnętrzne naw bocznych łuki oporowe ukryte pod dachami naw bocznych. Nawę główną i prezbi­terium od naw bocznych oddzielają ostrołukowe arkady. W nawie łuki mają bogatą dekorację rzeźbiarską ze sztucz­nego kamienia z poł. XIV w. o ornamentyce figuralnej i roślinnej (sceny polowań, walki ze smokiem itp.). Zrekon­struowane (1958—1960) ostrołukowe okna nawy głównej i prezbiterium posiadają rhaswerki i laskowanie ze sztucz­nego kamienia. Między prześwitami w prezbiterium fryz arkadowy, a na zapleczu ołtarza głównego fryz maswerko-wy z elementami czwórliści (XIV w.). Bogactwo rzeźbiar­skiego wystroju ** elementów architektonicznych katedry stanowi unikat z tego okresu na terenie kraju. Wielką ciekawostką jest stosowanie sztucznego kamienia. Pewne elementy wykonywano systemem prefabrykowanym z silnej zaprawy wapienno-gipsowej i montowano gotowe w kon­strukcji. Było' to jak gdyby zapoczątkowanie współcześnie opanowywującej budownictwo prefabrykacji. Na łuku tę­czowym i filarach prezbiterium przetrwały gmerki — znaki kamieniarskie rzemieślników zatrudnionych przy budowie katedry. Na niektórych elementach widoczne są ślady starej polichromii geometryczno-roślinnej. Podobnie bogaty wystrój kamieniarski posiadają krzy­żowe sklepienia naw bocznych. Żebra sklepień wykonane ze sztucznego kamienia (z 2 poł. XIV w.) z dekoracją rze­źbiarską, na której wzorowano rekonstrukcję żeber skle­pień nawy głównej. Gwoli dopełnienia obrazu architektury budowli należy dodać, iż do naw bocznych przylega 14 ka­plic, 2 zakrystie, biblioteka i nowy kapitularz, a od zachodu 2 krypty przywieżowe i stary kapitularz. Wyposażenie wnę­trza prezbiterium i nawy głównej jest stosunkowo skromne. Niegdyś prezbiterium zdobiły zdobyczne sztandary, m.in. z bitwy pod Grunwaldem. Ołtarz główny zdobi srebrna trumna z relikwiami św. Wojciecha *. Jest ona dziełem rzeźbiarza gdańskiego (1662 r.) Piotra von den Rennen. Na bokach i wieku trumny 10 płaskorzeźbnych scen z ży­cia świętego. Na wieku trumny rzeźba św. Wojciecha. Wewnątrz drewniany relikwiarz z XIII w. Trumna wsparta jest na 6 orłach. Do 1962 r. trumnę wspierały 4 postacie (dzieło W. Marcinkowskiego z 1897 r., dziś w nowym kapi­tularzu) symbolizujące 4 stany. Z XVIII w. pochodzą usta­wione w ołtarzu głównym srebrne lichtarze i dużych roz­miarów krzyż. Jednym z najciekawszych dzieł polskiej rzeźby gotyckiej jest krucyfiks z belki tęczowej (wyk. z drewna lipowego ok. 1430 r., fundacja arbpa Jana z Sien­na). Sama belka tęczowa jest rekonstrukcją. W posadzce prezbiterium znajduje się symboliczna płyta marmurowa z napisem „Dąbrówka". Według tradycji przykrywa ona wejście do krypty, w której złożono szczątki żony Mieszka I. Jest to jednak niezgodne z faktami, gdyż katedra prero-mańska jak i romańska sięgały nieznacznie poza łuk tęczo­wy. Zabytkiem z XV w. jest gotycka chrzcielnica kuta w blasze miedzianej. Po zapoznaniu się z architekturą budowli i wyposaże­niem prezbiterium przechodzimy nawą główną pod chór muzyczny. Na ścianie przy wejściu do starego kapitularza (sali obrad kapituły) znajdują się dwie dużej wartości go­tyckie płyty nagrobkowe. Z lewej płyta nagrobkowa Zbig­niewa Oleśnickiego , dzieło Wita Stwosza (gmerk jego w otoku za legendą w lewym górnym narożniku) z czerwo­nego marmuru węgierskiego. Pośrodku płyty prymas Oleś­nicki, przedstawiony jako żywy człowiek, kroczący ku wi­dzowi. Z prawej płyta nagrobkowa arbpa Jakuba z Sien­na z końca XV w. Odlana z brązu składa się z 12 części. Na gładkiej powierzchni płyt wyryto ostrym narzędziem rysunek przedstawiający postać biskupa otoczoną bogatym iluzorycznym ornamentem. Pewne elementy (m.in. twarz zmarłego) wskazują, że płyta nie została dokończona. Jest ona dziełem nieznanego artysty z warsztatu flandryjskiego. Na osi nawy głównej znajduje się wejście do starego ka­pitularza. Portal z herbem Pomian pochodzi z 1726 r. Wnę­trze nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami z XVII w., pokrytym bogatą ornamentacją geometryczną, stiukową i malowidłami tego samego czasu (odnowionymi w 1932 r.). W półkoliste zamknięcia ścian bocznych wkomponowano dwa obrazy malowane w r. 1777 według Dolabelli (śmierć św. Stanisława i Pięciu Braci Męczenników). Obecnie w sta­rym kapitularzu znajduje się bogaty zbiór rzeźb gotyc­kich . M.in. jest tu przeniesiony z Zielińca k. Wrześni go­tycki tryptyk z końca XIV w., cenna grupa figuralna Opłakiwanie Chrystusa (ok. 1430 r., pochodzi z Goście-szyna k. Wolsztyna, typowa kompozycja dla XV w., dzieło warsztatu śląskiego; ma tu zastosowanie gotycka zasada odwrotnej perspektywy — małe postacie na przodzie kom­pozycji, większe z tyłu), szereg innych rzeźb, m.in. Ma­donny z XV w. Spod starego kapitularza przechodzimy do nawy północ­nej i zaczynamy zwiedzanie zabytków znajdujących się w nawach bocznych i sąsiadujących z nimi kaplicach. Od zachodu nawę północną zamyka wejście do podziemi, zlo­kalizowane w murze podstawy wieży. Plany przewidują udostępnienie do zwiedzania części podziemi z reliktami budowli preromańskiej i romańskiej. Przez drzwi wycho­dzimy do kruchty północnej. W kruchcie tej znajduje się bardzo ciekawy gotycki portal ze sztucznego kamienia z ok. 1400 r. o profilowanych ościeżach i sceną Ukrzyżo­wania w otoczeniu orszaków rycerzy w tympanonie. Wracamy do nawy bocznej. Piękny stąd widok na pers­pektywę północnej nawy bocznej, obramowanej ostro-łukowymi arkadami z prawej i pięknymi portalami z le­wej. Nawy boczne i ambit nakryte są gotyckimi oryginal­nymi sklepieniami krzyżowymi: ambit z poł. XIV w. z że­brami z piaskowca, nawy boczne z 2 poł. XIV w. z że­brami ze sztucznego kamienia, bogato zdobionymi. Na zwornikach widoczne są symbole świętych, herby, orły piastowskie. Niegdyś do kaplic bocznych prowadziły bogato zdobione gotyckie arkady, resztki zachowały się przy nie­których kaplicach. Kaplic zlokalizowanych wokół naw bocz­nych i ambitu jest 14. Wzniesiono je w 2 poł. XIV w., prze­budowano i ujednolicono na zewnątrz w końcu XVIII w. W wieńcu kaplic ponadto znajdują się dwie zakrystie, kruchty, biblioteka, nowy kapitularz, archiwum. Zwiedza­jąc kolejne kaplice szczególną uwagę należy zwrócić na portale ob ramowy wuj ące wejścia do kaplic i zamykają­ce je kraty. Portale te są w Polsce zespołem wyjątkowym. Nadają one wnętrzu nawy specyficzny, unikalny charakter. Są one wynikiem szeroko i konsekwentnie przeprowadzo­nej przebudowy wejść do kaplic w XVII w. i XVIII w. Podobnie kraty stanowią najpiękniejszy w Polsce zestaw monumentalnych krat architektonicznych. Kraty gnieźnień­skie stanowią swoistą wystawę artystycznego kowalstwa od średniowiecza po wiek XVIII. W nawach bocznych i kaplicach znajduje się ponad 120 zabytków sztuki, nie licząc ruchomych rzeźb, obrazów i mebli. W dalszym ciągu trasy zwiedzania wymieniono tylko część z nich, najważniej­szą, o znaczniejszej wartości artystycznej i historycznej. Zwiedzanie szczegółowe naw bocznych zaczynamy od obejrzenia po prawej stronie na początku nawy bocznej ta­blicy erekcyjnej kaplicy Bożego Ciała z r. 1460. Fundo­wana przez arbpa J. Sprowskiego, fundatora kaplicy, ozdo­biona jest pośrodku herbem Odrowąż. Dalej wejście do bi­blioteki kapitularnej. Bogato zdobione drzwi wykonano w pocz. bieżącego wieku w Wenecji. W medalionach skraj­nych symbole 4 gałęzi wiedzy (teologii, poezji, nauk przy­rodniczych, medycyny), a w środkowych 4 reprezentantów nauki — duchownych: Kopernika, Łaskiego, Hozjusza, Skar­gi. Biblioteka katedralna posiada niezwykle cenny zbiór starych druków i rękopisów, jeden z najbogatszych w Pol­sce. Powstała zapewne w XI w. równo ze słynną szkołą katedralną. Posiada dziś liczne rękopisy — m.in. Ewan-geliarz Gnieźnieński — Codex aureus (Czechy XI w.), De­krety Gracjana (Włochy XIII w.), Ewangeliarz Kruszwic­ki (Niemcy XII w.), Biblią z 1373 r. fund. przez arbpa Skot­nickiego — najstarsze z XI w., dokumenty od XII w., in­kunabuły (ok. 1000 pozycji), starodruki (ok. 30 000 pozycji) często bogato ilustrowane i kunsztownie oprawione, oraz bogaty zbiór muzykaliów, w pierwszym rzędzie utwory kompozytorów polskich z XVI—XVIII w. Dziś główne wej­ście do biblioteki prowadzi z kruchty północnej. W prze­świcie do nawy głównej między 2 i 3 filarem zlokalizowano obecnie tumbę z późnogotyckiego nagrobka św. Wojcie­cha, wykonaną przez Hansa Brandta w końcu XV w. z fun­dacji arbpa Jakuba z Sienna. Nagrobek rekonstruowano w 1922 r. Płyta z czerwonego marmuru przedstawia płasko-rzeźbioną leżącą postać świętego w stroju biskupim, u jego stóp herb Poraj. Po bokach tumby dwie płaskorzeźby w wapieniu: chrzest św. Stefana przez św. Wojciecha i mę­czeństwo św. Wojciecha oraz dwie tablice inskrypcyjne i fragment tablicy z herbem Dębno.