Bieszczady, ze wzglądu na swą bogatą szatę roślinną oraz ogromne walory krajobrazowe i rekreacyjne, są wielkim skarbem, naszego kraju; są też ostoją wielu rzadkich roślin i zwierząt. Ochronę i zachowanie naj­bardziej typowych i cennych obiektów przyrodniczych polskich Karpat Wschodnich ma zapewnić sieć rezerwa­tów oraz projektowany Bieszczadzki Park Narodowy. W Bieszczadach istnieje już 8 prawnie zatwierdzonych ścisłych rezerwatów przyrody. 1. Rezerwat leśny ,,U źródeł Solinki" (pow. 343,94 ha), położony w paśmie granicznym na stokach Wielkiej Rawki i Krzemieńca. Utworzony został przede wszystkim dla zabezpiecze­nia wspaniałych pierwotnych drzewostanów bukowo--jodłowych, przedstawiających najbardziej typowy dla Bieszczadów zespół buczyny karpackiej {Fagetum car-paticum typicum). Buczyna ta panuje w dolnych par­tiach rezerwatu, w górnych natomiast wschodniokar-packie ziołoroślowe lasy jaworowe. W oczy rzucają się tu i ówdzie potężne kilkusetletnie drzewa, dochodzące do około 4,5 m w obwodzie. Wrażenie potęgują zmur­szałe, powalone bądź chylące się do upadku pnie, opanowane przez grzyby i porosty. W miarę zbliżania się do górnej granicy lasu buki stają się coraz bar­dziej skarłowaciale, przybierają w końcu dziwaczne kształty o powykręcanych pniach i gałęziach płożących się po ziemi. Dzikości dodają puszczy również liczne wykroty i zakamarki; miejscami giną one w gąszczu krzewów i paproci. Rezerwat chroni zarazem naturalne biotopy typowych zwierząt puszczańskich, w tym nie­dźwiedzia, rysia i jelenia. 2. Rezerwat leśny „Wetlina" (pow. 99,50 ha), położony w paśmie granicznym na północ- nych stokach Borsuka, oparty u dołu o widły potoku Beskidnik. Rezerwat utworzony został w celu zachowania frag­mentu pierwotnych lasów bukowo-jaworowych z do­mieszką jodły. Obszar leśny, w którego obrębie leży rezerwat, tworzy jedno z większych skupisk jawora w Polsce. Jawory odznaczają się tutaj niezwykłą do-rodnością; mają proste, stosunkowo grube pnie i osią­gają duże wysokości. Najczęściej występują na samym grzbiecie pasma. 3. Rezerwat leśny „Cisy na Górze Ja- wor'" (pow. 3,02 ha) w Bystrem koło Baligrodu. Rezerwat ten utworzono celem ochrony około 300 cisów rosnących pojedynczo i grupami w obrębie lasu jodłowo-bukowego. Najokazalsze egzemplarze osiągają 9 m wysokości i 30 cm pierśnicy. Nieliczne są siewki cisów. Tuż obok, w kierunku Jabłonek, znajduje się drugie znaczne skupisko cisów, które jednak dotych­czas nie doczekało się odpowiedniego zabezpieczenia. Są to jedyne znane dotąd w Bieszczadach stanowiska tego drzewa. Góra Jawor (817 m) na wiciu mapach figuruje ostatnio pod nazwą Piekło. 4. Rezerwat florystyczn o-k rajobrazo- wy „Połoniny Małej i Wielkiej Rawki" (pow. 52,15 ha), położony w szczytowych partiach Ma­łej i Wielkiej Rawki, na południe od Berehów Gór­nych. Rezerwat utworzony został celem zabezpieczenia kom­pleksu typowych dla Wschodnich Karpat połonin z cha­rakterystycznymi zbiorowiskami roślinnymi oraz fauną. Przeważają tu zbiorowiska roślinności murawowej i bo-rówczyska. Mniejszą powierzchnię zajmują zarośla ko-sej olszy z domieszką jarzębiny, róży alpejskiej i wi-ciokrzewu czarnego. Z roślin występują tu aż 33 ga­tunki wysokogórskie i 11 wschodniokrapackich. Jedyne stanowisko w Bieszczadach ma tu niezmiernie rzadka czeremcha skalna. Chroniony teren posiada ponadto wysokie walory krajobrazowe, a szczyt Wielkiej Rawki uchodzi za jeden z najlepszych punktów widokowych na całe niemal Bieszczady. Rezerwat połoninowy na Małej i Wielkiej Rawce jest trafnym i bardzo korzy­stnym uzupełnieniem dwóch innych przyległych do nie­go rezerwatów: polskiego — ,,U źródeł Solinki" oraz radzieckiego — ,,Stużica". Rezerwat torfowiskowy „Wołosate" (pow. 2,04 ha), położony przy drodze w dolinie Woło-satki, między potokami Zwór i Zakopaniec. Rezerwat ten utworzono dla ochrony torfowiska wysokiego z do­brze zachowaną pierwotną roślinnością. Z bardziej in­teresujących gatunków rośnie tu turzyca skąpokwiato-wa, modrzewnica zwyczajna, borówka bagienna, żura­winy: błotna i drobnolistkowa. Rezerwat florystyczny „Przełom Solinki" obejmuje 800-metrowy odcinek Górnej So­linki między Działem a Jawornikiem. Do rezerwatu na­leży również pas lasu o szerokości 20 m po każdej stro­nie rzeczki. „Przełom Solinki" ma na celu ochronę cen- nego zbiorowiska roślin zarodnikowych, głównie mchów, zasiedlających skały piaskowcowe w korycie Górnej Solinki. Kilka gatunków mchów ma tu jedyne stanowi­sko w łuku Karpat. Rezerwat przyrody nieożywionej „Zwięzło" (pow. 220 ha), położony na stokach Chry-szczatej koło Duszatyna na wysokości około 800 m. Rezerwat ten obejmuje dwa Jeziorka Duszatyńskie wraz z otoczeniem. Powstały one w roku 1907, gdy po dłu­gotrwałych deszczach obsunęło się zbocze Chryszcza-tej porośnięte starym lasem bukowo-jodłowym. Osu­wisko zatarasowało i spiętrzyło potoczek, wskutek czego utworzyły się trzy jeziorka, z których do dziś zacho­wały się dwa. Górne Jeziorko Duszatyńskie ma oko­ło 1,2 ha, Dolne — niespełna 0,8 ha. Zbiorniki te szybko się wypłycają: w r. 1925 określono głębokość Jeziorka Dolnego na 14 m, badania przeprowadzone w latach 1960—1962 wykazały maksymalną głębokość — 6,6 m. W ich obrębie, zwłaszcza w toni wodnej, w której wid­nieją resztki zatopionego lasu, rozwinęły się i utrwa­liły specyficzne zgrupowania roślin i zwierząt (por. str. 138). Jeziorka Duszatyńskie — jedyny tego rodzaju obiekt w naszych górach — są wielką atrakcją zarówno dla turystów, jak i badaczy-przyrodników. Rezerwat przyrody nieożywionej „Gołoborze" (pow. 13,90 ha) w miejscowości Rabe k. Baligrodu. Utworzony w celu ochrony naturalnego rumowiska skalnego, które przypomina gołoborza świę­tokrzyskie. Wymienione rezerwaty nie zabezpieczają jednak wszystkich najważniejszych obiektów przyrodniczych w Bieszczadach. Wystąpiono już z wnioskiem o utwo­rzenie dwu małych lub jednego dużego rezerwatu w dolinie Sanu dla ochrony węża Eskulapa oraz innych gadów. Istnieje również projekt utworzenia międzynarodowego rezerwatu „Krzemieniec" na czecho-słowacko-polsko-radzieckim pograniczu. Rezerwat ten, o powierzchni około 2760 ha, ma powstać w wyniku połączenia i powiększenia rezerwatów już na tym tere­nie istniejących, tj. trzech czechosłowackich („Płasza", „Rabia Skała", „Stużica"), trzech polskich („Wetlina", „U źródeł Solinki" „Połoniny Małej i Wielkiej Rawki") oraz jednego radzieckiego („Stużica"). Obejmie on duże kompleksy w pierwotnym niemal stanie zachowanych lasów bukowych i bukowo-jaworowych, połoniny Wiel­kiej i Małej Rawki oraz rozległe polany grzbietowe z bogatą florą i fauną. Utworzenie międzynarodowego rezerwatu ważne jest nie tylko ze względu na propa­gandę ochrony przyrody; będzie on także służył zespo­łowym badaniom naukowym przedstawicieli trzech za­przyjaźnionych krajów. Prowadzone w Bieszczadach badania naukowe dostar­czają coraz to nowych danych, które świadczą o ko­nieczności rezerwatowego zabezpieczenia dalszych oso­bliwości przyrodniczych. Tak więc zasługuje w pełni na ochronę kompleks wysokich torfowisk położonych nad Sanem w rejonie Tarnawy Wyżnej, Górnego Dźwi-niacza i Smolnika. Znajdują się one obecnie w różnych fazach rozwojowych, co ma ważne znaczenie m. in. także ze względu na możliwości badania biologii i me­chanizmu wzrostu torfowisk na wysokość. Jedno z nich porasta luźny drzewostan sosny zwyczajnej, która jest tu poza granicą zwartego zasięgu. Godne ochrony są ponadto fragmenty bieszczadzkich olszynek nad Woło-satym i Wetliną, laski gradowe w dolinie Sanu i Osła-wy, naturalne bory świerkowo-jodłowe w Nadleśni­ctwie Tarnawa, a także reliktowy lasek sosnowy na grzbiecie skalnym w okolicy Rabego, na południe od Baligrodu. Od 15 z górą lat trwają starania o utworzenie w Bie­szczadach parku narodowego. Wniosek w tej sprawie, poparty opiniami wielu instytucji naukowych, gospo­darczych i organizacji społecznych, uchwalony został m. in. przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Ustrzykach Dolnych oraz Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie dnia 6 maja 1965. Pro­jekt Bieszczadzkiego Parku Narodowego uzyskał też wstępną aprobatę Komisji Planowania przy Radzie Mi­nistrów dnia 8 stycznia 1968. Brak jednak dotąd decy­dującego rozporządzenia Rady Ministrów powołującego Bieszczadzki Park Narodowy. Zgodnie z sugestiami Zarządu Ochrony Przyrody z 1968 r., które posłużyły do opracowania projektu rozpo­rządzenia Rady Ministrów i zarządzenia Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego, przyszły park na­rodowy obejmie główne szczyty bieszczadzkie: Tarni-cę, Halicz, Szeroki Wierch, Krzemień d Bukowe Berdo wraz z zespołem połonin i otaczającymi je drzewosta­nami. W skład parku wejść ma też kompleks Połoniny Caryńskiej, z otaczającą ją opaską leśną. Łączna po­wierzchnia projektowanego parku narodowego wynie­sie około 5600 ha, w tym około 1700 ha połonin i 3900 ha powierzchni leśnej. Na terenie parku znajdą się wszy­stkie charakterystyczne dla Bieszczadów połoninowe zbiorowiska roślinne z licznymi wschodniokarpackimi gatunkami roślin. Projektowany park obejmie duże po­wierzchnie leśne: buczyny z kostrzewą górską i turzy­cą orzęsioną, lasy bukowo-jaworowe z miesiącznicą trwałą oraz położone w pobliżu górnej granicy lasy z prosownicą rozpierzchłą. Ograniczenia gospodarczego wykorzystania terenów wchodzących w skład parku będą praktycznie bez zna­czenia, gdyż objęte ochroną ścisłą połoniny nie stano­wią w ogóle obiektu gospodarczego, zaś ścisłe rezer­waty leśne obejmą drzewostany położone przeważnie u górnej granicy lasu, które i tak mają charakter ochronny. Granice parku mają biec w przybliżeniu — poczyna­jąc od Bukowego Berda — Terebowcem, zboczami Sze­rokiego Wierchu, potokiem Zakopaniec do Wołosatki i nią do granicy Państwa. Niewykluczone są jeszcze pewne zmiany granic. W obrąbie parku znajdą się trzy rezerwaty ścisłe: rezerwat połoninowy i dwa rezerwaty leśne: Górny Terebowiec i Górna Wołosatka. Pierwszy zabezpieczy „połoninowy ogród wschodniokarpackich ro­ślin" i wysokogórskie zwierzęta, w rezerwatach leśnych natomiast znajdą się regenerujące drzewostany bukowe oraz ostoje niektórych zwierząt. Główne ostoje zwie­rzyny położone są jednak poza granicami parku. W bez­pośrednim sąsiedztwie projektowanego parku narodo­wego przebywa na wolności stado żubrów.