STRONA GLOWNA
A A A

ZWIEDZANIE GNIEZNA

Zwiedzanie miasta podzielono na 5 tras prowadzących przez poszczególne jego dzielnice według pewnej wspólnej tematyki historycznej i urbanistycznej. W zależności od czasu przeznaczonego na pobyt w Gnieźnie można wybrać do zwiedzania poszczególne trasy. Wstęp do zwiedzania stanowi trasa 1, której główną atrakcją jest piękna pano­rama miasta z Wzgórzem Lecha na czele. Najcenniejszy zabytek Gniezna — katedrę — opisano przy trasie 2. Przy minimum zwiedzania należałoby zaplanować zwiedzenie obiektów opisanych przy trasie 2 i 3. Trasa 4 zapoznaje z centrum współczesnego miasta i nowym budownictwem, a trasa 5, także wiodąca przez centrum, zapoznaje z obiek­tami położonymi wzdłuż ulic wiodących do rynku. Dla posiadaczy samochodów i wycieczek autobusowych podano trasę objazdu po mieście lecz bez opisu poszcze­gólnych obiektów, dając jedynie odsyłacze do tras pieszych. Ciekawsze obiekty położone poza trasami zwiedzania, war­te poznania przy dłuższym pobycie w Gnieźnie, podano w końcu rozdziału w kolejności alfabetycznej. Do punktu wyjściowego trasy dojeżdżamy autobusem MPK linii 3 w kierunku Skiereszewa (od przystanku opo­dal dworca kol., przy parku Kościuszki obok kotwicy — 4 przystanki, do pierwszego przystanku na ul. Poznańskiej). Po wyjściu z autobusu cofamy się nieco ul. Poznańską do ul. Cienistej i stamtąd alejkami parkowymi dochodzimy do położonego w centrum parku punktu widokowego. Po dro­dze, po prawej mijamy fragment rozległego obszaru (25 ha) Wojewódzkiego Szpitala Chorób Układu Nerwowego, po­pularnie zwanego Dziekanką. Pawilony szpitalne zbu­dowane zostały ok. r. 1890. Obok wejścia głównego na ścia­nie zewnętrznej neogotyckiej kaplicy wmurowana jest ta­blica ( z r. 1948) pamiątkowa ku czci pomordowanych przez Niemców pacjentów i pracowników szpitala. W czasie oku­pacji w Dziekance zamordowano ponad 2000 chorych. Szpi­tal dysponuje dużym ogrodnictwem przyszpitalnym i go- spodarstwem w Modliszewie (ponad 320 ha), w których za­trudnieni są pacjenci w ramach terapii zajęciowej. W r. 1966 na terenie szpitala oddano do użytku nową szkołę dla po­trzeb oddziału dziecięcego. Po północnej stronie ul. Poznań­skiej położone jest osiedle mieszkaniowe domków jedno­rodzinnych, poważnie rozbudowane po r. 1965. Na jego te­renie zbudowano w ostatnich latach nową szkołę. Park Piastowski zbudowany został w dużej mierze czynem społecznym w latach 1959—1963. Położony nad jez. Jelonek zajmuje 19 ha terenu na zachodniej skarpie nadjeziornej. Posiada on m.in. amfiteatr na ok. 1200 miejsc, kolejkę dzie­cięcą, kawiarnię nad wodą. Plany przewidują rozszerzenie trasy kolejki dziecięcej, zbudowanie toru saneczkowego, budowę hotelu turystycznego. Od południa do parku przy­lega stadion sportowy z widownią na ok. 20 tys. osób, zbudowany w latach 1960—1968 w ramach czynów społecz­nych. W dniu 16 IV 1966 r. w czasie uroczystości Tysiąclecia Państwa Polskiego ogłoszono akt budowy na terenie parku pomnika pierwszych władców Polski: Mieszka I i Bolesława Chrobrego. W wyniku konkursu ogłoszonego w r. 1969 projekt obiektów pomnika opracował zespół architektów z PWSSP w Poznaniu. W kompozycji projektu uwzględ­niono obiekty o charakterze użytkowym oraz pomnikowym. W skład pomnika wejdą: muzeum, szkoła z internatem, sala widowiskowa oraz rzeźby Mieszka I i Bolesława Chrob­rego. Realizacja prac — prowadzonych etapami — potrwa do r. 1977. Centralnym punktem parku Piastowskiego jest taras widokowy, z którego można podziwiać piękną panora­mę miasta. Od lewej kolejno m.in. widać: jasną bryłę nowej szkoły zawodowej, nowy elewator zbożowy na Wi-niarach (k. niego istnieje nowa fabryka obuwia), katedrę z przylegającym od lewej szczytem kościoła Św. Jerzego, czerwony gmach sądu, za nim hełm wieży kościoła Św. Ja­na, kwadratową wieżę kościoła Klarysek i korpus kościoła Franciszkanów, w głębi hełm wieży kościoła Św. Michała, ostry szczyt wieży kościoła poewangelickiego stojącego przy ul. Chrobrego, bliżej korpus kościoła i hełm wieży kościoła farnego, tuż za jeziorem zabudowania dzielnicy Cierpięgi z niewysokim dachem kościoła Św. Wawrzyńca. Z prawej panoramą zamyka komin gnieźnieńskiej cukrowni. Od tarasu ścieżką parkową, obok. amfiteatru, schodzimy w kierunku północno-wschodnim nad jezioro. 'Promenadą obchodzimy jego brzeg północny, położony przy dawnej osadzie Zajezierze, i nieco dalej, w miejscu gdzie kończą się opłotowania przy alejce, wychodzimy na ul. Jeziorną i nią w lewo dochodzimy do ul. Kanclerza Jana Łaskiego u stóp Wzgórza Lecha. Trasa rozpoczyna się przy narożniku ul. Jeziornej i Kan­clerza Jana Łaskiego. Wzgórze Lecha, zwane także Górą Królewską, to najstarsza część Gniezna. Na pagórku (w przeszłości niższym nieco od tego na którym wznosi się dziś katedra) otoczonym od wschodu i południa doliną stru­mienia, od zachodu jez. Jelonek i nie istniejącym dziś Jez. Świętym, zbudowana została zapewne ok. VI w. pierwsza osada. Prace wykopaliskowe prowadzone w okresie mię­dzywojennym, a szczególnie od r. 1948 odkryły wiele ta-< jemnic obronnego zespołu grodowego istniejącego tu od VIII w. Gród był siedzibą księcia (patrz — dzieje miasta), a w czasach pogańskich jeszcze zapewne miejscem kultu według Długosza boga Nya. Gród książęcy zajmował naj­wyższą, północną część wzgórza. Miał on kształt wydłużo­nego czworoboku o wymiarach ok. 110 X 75 m (pośrodku miejsca grodu stoi dziś kościół Św. Jerzego). Od południa do grodu przylegało podgrodzie, również otoczone wałem drewniano-ziemnym; na jego terenie wzniesiono w końcu X w. katedrę. Dalej na południe aż po jez. Jelonek sięgała wpierw osada otwarta, która później w połowie IX w. zo­stała podzielona umocnieniami na dwa podgrodzia. Wałem, który przebiegał wzdłuż dzisiejszej ulicy Łaskiego, otoczo- no podgrodzie drugie, a palisadą, biegnącą poniżej pod­grodzia — trzecie. Dopiero za Mieszka I wszystkie człony zespołu grodowego otoczono wałami drewniano-ziemnymi. Tak więc cały zespół obronny w końcu X w. składał się z 4 członów: grodu i 3 podgrodzi. Sława potęgi i bogactwa grodu gnieźnieńskiego rozchodziła się daleko poza granice kraju. O wysokim poziomie budownictwa tego okresu świadczą odkryte fragmenty wałów.Rysem charakterystycznym tych najstarszych wałów gnieźnieńskich jest to, iż składają się one z oddzielnych przylegających do siebie sto­sów, które w przekroju wału sprawiają wrażenie, jakby połączono z sobą szereg wąskich wałów. Drugą istotną ich cechą jest to, że po­szczególne stosy posiadają dwie różne odmiany drewnianej przekładki, powtarzające się na zmianę co drugi stos. Stos zewnętrzny i co drugi z następnych mają drewno konstrukcyjne ułożone w zwarte warstwy poprzeczne do kierunku biegu wału. Warstwy te dzielą od siebie legary ułożone w jednej linii biegnące wzdłuż przy zewnętrznych końcówkach bierwion. Pozostałe stosy posiadają gęsto ułożone warstwy bierwion na zmianę poprzecznie względnie równolegle do kierunku biegu wału. Na uwagę zasługuje następnie fakt, że wały te miały haki wzmacnia­jące konstrukcję. Rolę haków spełniały kłody z zachowanymi częściami gałęzi bocznych lub dranice z wycięciami do zahaczania o legar. Pierwsze z wymienionych występowały głównie w podwalinie wału, na­tomiast w warstwach wyższych stosowano zazwyczaj haki z dranic. Każdą warstwę drewna przykrywano warstewkę ziemi; również stoki wału pokrywała ziemia zabezpieczając drewno przed podpaleniem. Sze­rokość walu u spodu wynosiła około 20 m, a ku górze stopniowo malała. Wały te osiągały wysokość około 10 m. Na budowę jednego metra bie­żącego takiego wału zużywano około 45 ms cennego drewna dębowego. Badania dostarczyły też pewnych spostrzeżeń dla poznania organi­zacji pracy przy budowie tych umocnień. Okazało się, że budowa prze­biegała jednocześnie na całej długości wału. Brały w niej udział grupy pracujących, którym powierzano budowę odcinka długości 2,40 m. Do innych znów grup należało ścinanie drzew, przygotowywanie kłód od­powiedniej długości i grubości, przygotowywanie haków i transport budulca na miejsce. Całą budowę musiał oczywiście poprzedzić z góry przygotowany szczegółowy plan. Realizacja planu była przedsięwzię­ciem wielkim, do którego trzeba było zmobilizować odpowiednio dużą liczbę ludzi i materiałów. Wały gnieźnieńskie są więc świadectwem: wielkiej inwencji twórczej i zdolności budowniczych Gniezna Wnętrze grodu zabudowane było domami drewnianymi o konstrukcji węgłowej (z bali drewnianych) i plecionkowej (o szkielecie słupowym i ścianach plecionych z gałęzi), jednoizbowymi o wymiarach 3 X 3 m do 4,50 X 6,50 m. Wśród budynków odkrytych na podgrodziu znajdowała się m.in. łaźnia parowa. Zapewne obok drewnianej zabudowy pod­grodzia na terenie grodu znajdował się murowany pałac, rezydencja księcia, być może połączony z kaplicą. Ana­logie do istniejących fragmentów budowli Ostrowa Lednic­kiego i innych powstałych w X w., przemawiają za taką hipotezą. Poszukiwania śladów pałacu książęcego na terenie grodu gnieźnieńskiego będą celem dalszych prac archeolo­gicznych. Mieszkańcy podgrodzi stanowili służbę dworską, drużynę księcia, a także trudnili się rzemiosłem stojącym na wysokim poziomie. Liczne znaleziska ze Wzgórza Lecha znajdują się w Muzeum Archeologicznym w Gnieźnie. Bu­dowle obronne, nie konserwowane w późniejszym czasie, uległy zniszczeniu w XII w. Pozostałości późniejszej budowli obronnej znajdują się nad jez. Jelonek. Być może są to ślady zamku wzniesionego przez Władysława Odonica. Nikłe fragmenty fundamentów oraz gruzowisko cegieł położone są na terenie posesji przy ul. Łaskiego 9 i 10 (przylegających do ul. Jeziornej). W XIV w. zamek ten został przebudowany przez arbpa Bogorię Skotnickiego na rezydencję arcybiskupią. Wielo­krotnie niszczony i restaurowany, po r. 1830 opuszczony, został rozebrany na cegłę i kamień. Z ruinami zamku zwią­zana jest legenda o zaklętej księżniczce, ubogim chłopcu i wielkim skarbie ukrytym w podziemnych lochach. Wschodni narożnik ulic Łaskiego i Jeziornej zajmuje pałac arcybiskupi, zbudowany według planów zna­nego architekta K. M. Schinkla w latach 1830—1836, prze­budowany ok. r. 1928. Nieco dalej przy ul. Łaskiego stoi kilka zabytkowych kanonii m.in. całkowicie odrestaurowana w 1961 r. z czerwonej cegły, pierwotnie zbudowana w 1613 r., z dwo­ma tablicami (z clatą budowy i przebudowy w XVIII w.). W trakcie prac przy rekonstrukcji okazało się, że kanonia ta zbudowana była na szczątkach wałów obronnych z X w.